Giả sử gia đình bạn vô cùng nghèo đói. Bỗng một ngày đẹp trời, gia đình bạn vô tình phát hiện dưới sàn nhà của bạn là cả một hũ vàng. Mọi người trong gia đình sung sướng vỡ òa, nghĩ rằng thời kỳ ăn sung mặc sướng sắp đến. Nhưng sau khi tiêu đến đồng vàng cuối cùng, gia đình của bạn vẫn chỉ là những đôi bàn tay trắng. Mọi thành viên trong nhà bắt đầu cãi nhau, kết cục là nhà tan cửa nát.

Ở tầm vĩ mô, có rất nhiều quốc gia lâm vào tình trạng giống gia đình của bạn. Chính xác mà nói thì các quốc gia này nằm trên đống tài nguyên trị giá đến hàng tỷ USD, nhưng tại sao họ vẫn mãi nghèo đói?

Lời nguyền tài nguyên

Khi một quốc gia dù sở hữu nhiều tài nguyên thiên nhiên nhưng vẫn trì trệ, các nhà kinh tế học cho rằng quốc gia đó đã dính phải “lời nguyền tài nguyên”. Hiện tượng này xảy ra khi một nước dồn hết sức lực tập trung khai thác và sản xuất các chế phẩm từ tài nguyên đó, mà bỏ qua đi các lĩnh vực khác. Kết quả là nước đó quá phụ thuộc vào một hoặc một vài tài nguyên khoáng sản, thường chiếm trên 20% kim ngạch xuất khẩu.

Sở hữu tài nguyên đôi khi lại là trở ngại khiến các quốc gia trì trệ

Việc tập trung hết vốn, lao động và các nguồn lực kinh tế cho một lĩnh vực duy nhất có thể khiến các quốc gia dễ bị tổn thương khi ngành công nghiệp đó gặp suy thoái. Thực tế cho thấy các quốc gia có nền kinh tế đa dạng hơn có xu hướng vượt qua các chu kì kinh tế tốt hơn so với các quốc gia có nền kinh tế chỉ dựa vào một ngành duy nhất.

Một phiên bản khác của lời nguyền tài nguyên đó là Căn bệnh Hà Lan. Thuật ngữ này được The Economist đặt ra vào năm 1977 để mô tả sự suy giảm của lĩnh vực sản xuất ở Hà Lan sau khi phát hiện ra mỏ khí tự nhiên Groningen lớn vào năm 1959. Diễn biến của căn bệnh này như sau:

  • Một quốc gia tìm thấy tài nguyên giá trị
  • Tiền, nhân lực đổ vào việc khai thác tài nguyên đó
  • Lao động có tay nghề đổ sang ngành khai thác tài nguyên, và nền kinh tế quả thực có đi lên, đời sống người dân khá hơn
  • Tiền lương toàn bộ nền kinh tế cao hơn, khiến quốc gia đó kém cạnh tranh hơn. 

Những quốc gia nào đang dính phải lời nguyền tài nguyên?

Hầu hết các quốc gia dính phải lời nguyền tài nguyên đều nằm ở châu Phi. Trường hợp tiêu biểu là Nigeria, khi quốc gia này phát hiện ra lượng dầu mỏ khổng lồ vào năm 1956. Nhưng gần 70 năm trôi qua, GDP đầu người của nước này vẫn chỉ dậm chân tại mức hơn 2.000 USD/ năm, trở thành nước có thu nhập trung bình thấp.

Ngoài ra, châu Phi còn có rất nhiều quốc gia khác như Lybia, Algeria, Gabon, Ghana, Congo, Rwanda, với nguồn tài nguyên dồi dào, phong phú nhưng tất cả đều là những đang phát triển quy mô thấp, hoặc thậm chí là nước nghèo. Các quốc gia này đều có kim ngạch xuất khẩu tài nguyên thiên nhiên trên 20% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Xuất khẩu nhiều nước châu Phi phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên. Nguồn: Naxan

Một số quốc gia có trình độ phát triển cao hơn rất nhiều nhưng vẫn đã hoặc có nguy cơ dính phải lời nguyền tài nguyên. Venezuela là một trường hợp tiêu biểu, với hơn trữ lượng khoảng 300 tỷ thùng dầu mỏ, nhưng hiện đang chìm trong khủng hoảng. Ngoài ra, Saudi Arabia, một cường quốc dầu mỏ của Trung Đông, cũng được cho là có nguy cơ vấp phải lời nguyền tài nguyên nếu không đa dạng hóa nền kinh tế.

Nhưng không phải quốc gia nào cũng không thoát được lời nguyền này. Na Uy là một ví dụ. Những năm 1960, Na Uy phát hiện ra dầu mỏ, nhưng thay vì tiêu xài vô tội vạ, chính phủ quyết định dùng tất cả lợi nhuận đổ vào các công ty sản xuất dầu khí nhà nước để tái đầu tư vào dò tìm, khai thác dầu.  Ngoài ra, Na Uy cũng thành lập quỹ dự trữ dầu, gọi đây là “tài sản của những thế hệ người Na-uy sau này”. Bản thân số tiền mà Na Uy “kiếm” được từ dầu cũng được chi tiêu một cách có giới hạn vào cơ sở hạ tầng, đầu tư ra nước ngoài. Chính điều này đã giúp Na Uy tránh được lời nguyền tài nguyên, trở thành một trong những nền kinh tế phát triển nhất thế giới hiện nay.

Có phải lời nguyền tài nguyên khiến một quốc gia không thể giàu có?

Lời nguyền tài nguyên là nguyên nhân trực tiếp khiến nền kinh tế một quốc gia không thể phát triển. Nhưng lý do sâu xa hơn nằm ở vấn đề khác.

Có một thực tế là trước khi phát hiện ra tài nguyên thiên nhiên, các nước dính phải lời nguyền tài nguyên đều có một hệ thống quản lý nhà nước yếu kém. Với các nước thuộc châu Phi thì thậm chí mới chỉ giành lại độc lập từ tay các nước thực dân, đế quốc. Trình độ quản lý, tổ chức và điều hành kinh tế các nước này đều rất non trẻ và lạc hậu. Có lẽ các nước châu Phi chưa hoàn toàn là một quốc gia hoàn chỉnh, thậm chí đường biên giới các nước này cũng là do thực dân châu Âu tự chia chác với nhau.

Nội chiến, tham nhũng là nguyên nhân hàng đầu khiến nhiều nước sở hữu tài nguyên trữ lượng lớn nhưng không thể giàu có.

Chính vì thế, khi phát hiện ra một lượng lớn tài nguyên có giá trị, nhưng trình độ quản lý yếu kém, đã khiến cho tiền có được từ bán tài nguyên không được san sẻ cho toàn bộ người dân, mà chảy vào túi của một vài cá nhân. Không có gì ngạc nhiên khi phổ chỉ số tham nhũng của Nigeria, CH Chad, Lybia, Angola, thậm chí là cả Nga, đều nằm từ vùng đỏ đến vùng da cam, phản ánh tình trạng tham nhũng ở các nước này đều đáng báo động.

Venezuela có lẽ là một trường hợp đặc biệt. Nước này có một bộ máy nhà nước tốt hơn nhiều so với các nước châu Phi, nhưng vẫn rơi vào khủng hoảng. Lý do là việc chính phủ “vung tay quá trán”, tiền thu được từ bán dầu mỏ đem ra chi hết cho an sinh xã hội. Kết quả là khi giá dầu sụt giảm vào đầu thập niên 2010 đã đẩy nước này rơi vào khủng hoảng.

Như vậy, có thể thấy rõ trình độ quản lý nhà nước yếu kém của chính phủ mới là nguyên nhân sâu xa dẫn đến việc một số quốc gia có nhiều tài nguyên nhưng vẫn rất nghèo nàn. Xây dựng một nhà nước mạnh mới là giải pháp căn cơ để dù có bất kỳ một sự thay đổi lớn nào thì một quốc gia vẫn có thể phát triển. Cũng giống như một học sinh dốt vô tình chép được bài được 10 điểm, nhưng về bản chất, cậu học sinh đó vẫn là học sinh dốt, và cái kim trong bọc lâu ngày cũng sẽ lòi ra.

Thành Vương Tiến
About Author

Thành Vương Tiến

error: Nội dung bản quyền của Simply Invest