Có lẽ khi nói đến các khoản đầu tư của Trung Quốc ở Châu Phi, mọi người sẽ nghĩ ngay đến cụm từ “bẫy nợ” khi Trung Quốc cho các quốc gia Châu Phi vay các khoản vay phát triển cơ sở hạ tầng mà các quốc gia này khó có khả năng trả được. Suy nghĩ này có thật sự đúng? Hãy cùng tìm hiểu về vấn đề này từ góc nhìn của W. Gyude Moore – Nguyên Bộ trưởng Bộ Đầu Tư Công của Liberia, một quốc gia nhỏ ở Tây Phi. 

W. Gyude Moore – Nguyên Bộ trưởng Bộ Đầu Tư Công của Liberia

Những năm 90 đầy khó khăn của Châu Phi

Trong những năm 90, Châu Phi có rất nhiều vấn đề:

  • Chiến tranh: Nội chiến Uganda, Nội chiến Liberia, Cuộc chiến giữa Uganda, Rwanda, Zimbabwe và Congo, v.v.  Những cuộc chiến này dẫn đến rất nhiều người tị nạn.
  • Dịch bệnh: Trong những năm 90s, HIV/AIDS hoành hành ở Trung và Nam Phi, nhiều bộ lạc, gia đình mất đi một thế hệ (chỉ còn ông bà và các cháu). Ngoài ra còn có những bệnh sốt rét, sốt xuất huyết, v.v.
  • Nợ từ những năm 70: để phát triển kinh tế, rất nhiều quốc gia Châu Phi đã vay nợ từ những năm 70, và các khoản nợ này đến hạn trả vào những năm 90. Do kinh tế yếu kém, nhiều nước Châu Phi phải sử dụng đến 60% thu nhập chính phủ để trả nợ (nhiều quốc gia chỉ trả được lãi, không trả gốc, và bị thêm lãi phạt). Thời điểm này các khoản nợ này là từ các nước phương Tây. 

Do những rủi ro về kinh tế, chính trị , các công ty Âu Mỹ không xem Châu Phi là cơ hội đầu tư sâu rộng, mà chỉ là nơi khai thác tài nguyên và hỗ trợ thông qua các gói cứu trợ, viện trợ nhân đạo. Các khoản hỗ trợ từ các quốc gia Châu Âu, Hoa Kỳ giúp Châu Phi xóa đói, cải thiện sức khỏe cộng đồng. 

Tuy nhiên, các nước Châu Phi lại không nhận được nhiều vốn, khoản vay để phát triển kinh tế, cơ sở hạ tầng. 

Chiến tranh ở South Sudan

Chính sách đầu tư ra nước ngoài của Trung Quốc vào những năm 2000. 

Vào năm 2000, Trung Quốc đã tổ chức Hội nghị hợp tác Trung Quốc – Châu Phi, đây là thời điểm các công ty Trung Quốc được chính quyền thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài để mở rộng thị trường, đối tác. Châu Phi còn là một lục địa giàu tài nguyên thiên nhiên, có thể cung cấp cho chuỗi sản xuất ở Trung Quốc (50% xuất khẩu khoáng sản của Châu Phi năm 2020 là đến Trung Quốc). 

Bên cạnh đó, Trung Quốc xem Châu Phi, lục địa với 54 quốc gia là cơ hội để mở rộng ảnh hưởng chính trị do Trung Quốc thời điểm đó không thật sự có đồng mình. Các nước láng giềng đều có tranh chấp lãnh thổ với Trung Quốc, còn Châu Âu, Mỹ thì không bao giờ là đồng minh với một nước Xã Hội Chủ Nghĩa. 

Có thể nói, Trung Quốc đã phần nào đạt được mục tiêu chính trị khi các quốc gia Châu Phi được khảo sát đều có cái nhìn tương đối tốt về Trung Quốc.

Khảo sát của AfroBarometer năm 2014/2015 tại 36 quốc gia Châu Phi cho thấy 63% số người được khảo sát có cái nhìn “thiện cảm” hoặc “rất thiện cảm” với Trung Quốc

Mô hình đầu tư vào Châu Phi của Phương Tây và Trung Quốc

  • Phương Tây: 101 công ty niêm yết trên sàn chứng khoán London sở hữu quyền khai thác khoáng sản lên đến 1.000 tỷ USD ở Châu Phi. Các công ty này chỉ xây dựng cơ sở hạ tầng từ nơi khác thác khoáng sản đến cảng để xuất đi. Còn chính quyền các nước Châu Phi sẽ nhận được một phần chia lợi nhuận và thuế để phát triển nền kinh tế. 

Tuy nhiên, nhiều công ty Âu Mỹ cũng tìm cách để trốn thuế thông qua chuyển giá: từ năm 2010 – 2015, công ty Barrick Gold khai thác vàng ở Tanzania không trả 1 đồng thuế nào cho chính quyền nước này, nhưng trả 414 triệu USD cổ tức cho cổ đông. 

  • Trung Quốc: Các công ty Trung Quốc cũng có mô hình tương tự như các công ty Âu Mỹ, nhưng bên cạnh đó, chính phủ Trung Quốc còn hỗ trợ thêm các khoản vay để xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, kết nối giữa các thành phố và quốc gia ở Châu Phi (không chỉ dẫn từ nơi khai thác, sản xuất đến bến cảng). 

Nhờ chính sách này, mà nhiều người dân Châu Phi đã lần đầu biết đến đường trải nhựa. Trước đó, chỉ có 43% con đường ở Châu Phi được trải nhựa, mà 30% trong số đó nằm ở quốc gia Nam Phi. 

Một công trình bởi nhà thầu Trung Quốc ở Mombasa – Nairobi

Chi phí xây dựng, hàng hóa của Trung Quốc 

Chi phí xây dựng cơ sở hạ tầng của Trung Quốc hợp lý hơn các công ty Âu Mỹ. Một dự án năm 2014 ở Liberia nhận được đấu thầu 86 triệu USD từ 1 công ty Pháp, còn công ty Trung Quốc thắng thầu với mức giá 68.5 triệu USD. Tất nhiên, có những trường hợp công ty Trung Quốc có thể hối lộ chính phủ, nhưng nhiều dự án, giá đầu thầu của công ty Trung Quốc chỉ đơn giản là rẻ hơn nhiều so với các công ty phương Tây. 

Ngoài ra các sản phẩm tiêu dùng giá rẻ của Trung Quốc đã giúp người dân Châu Phi dễ tiếp cận các hàng hóa cơ bản hơn. Ngoài ra, điện thoại giá rẻ của Trung Quốc đang tạo ra sự bùng nổ về di động và internet ở Châu Phi. 

Tiếp đãi chính khách 

  • Phương Tây: Năm 2008, 1 phái đoàn Kenya đến Mỹ, và Chủ tịch Quốc hội Kenya yêu cầu gặp Chủ tịch Hạ viện Mỹ – Nancy Pelosi, nhưng đã được trả lời là bà Nancy Pelosi chỉ gặp Thủ tướng quốc gia. Năm 2018, hội thảo về Châu Phi tại đại học California đã bị hủy vì tất cả khách mời từ Châu Phi bị từ chối visa đến Mỹ.
  • Trung Quốc: Vào năm 2010, phái đoàn Liberia, một đất nước nhỏ ở Châu Phi với 3.9 triệu dân, đến Trung Quốc và Bộ trưởng bộ ngoại giao Liberia đã được gặp Chủ tịch Trung Quốc – Tập Cận Bình.

Vào những năm 2000, có ít hơn 1.000 sinh viên Châu Phi học tại Trung Quốc, hiện tại Trung Quốc là quốc gia có nhiều du học sinh Châu Phi nhất (trong đó có nhiều quan chức chính phủ) chỉ sau Pháp, quốc gia có lịch sử thuộc địa lâu đời tại Châu Phi

Quan hệ Châu Phi – Trung Quốc không phải đều màu hồng

  • Các khoản nợ: 33 quốc gia ở Châu Phi được xóa bớt nợ bởi các nước Phương Tây trong những năm 2000, đã lại mắc nợ sau khi nhận các khoản vay từ Trung Quốc. Tuy nhiên, tỷ lệ các khoản vay từ Trung Quốc, vào năm 2020, mới chiếm 30% tổng nợ của các quốc gia Châu Phi, 70% còn lại là từ các quốc gia Phương Tây, các tổ chức phát triển như World Bank, IMF hay các quỹ đầu tư trái phiếu chính phủ. Ngoài ra, chỉ có 7-8 quốc gia (Kenya, Ethiopia, Angola, Congo v.v.) chiếm đến 80% tổng các khoản nợ Trung Quốc của Châu Phi.

Ngoài ra, một phần tiền trong các khoản vay này cũng mất mát đi do tham nhũng chứ không được đưa toàn bộ vào xây dựng nền kinh tế.

Chủ nợ của các quốc gia Châu Phi (nguồn: Washington Post)
  • Săn trộm: Nhu cầu tiêu thụ từ Trung Quốc thúc đẩy nạn săn trộm ở Châu Phi để lấy sừng tê, ngà voi. Tuy nhiên, lệnh cấm tiêu thụ các sản phẩm này của Trung Quốc đã giúp giảm bớt tình trạng này. 
  • Bán vũ khí: Trung Quốc bán vũ khí đến một số nước Châu Phi mà không quan tâm đến mục đích sử dụng vũ khí. 
  • Hàng giá rẻ: hàng giá rẻ của Trung Quốc là một con dao 2 lưỡi, vì để phát triển kinh tế, một quốc gia thường phát triển các ngành công nghiệp nhẹ trước. Tuy nhiên, hàng hóa sản xuất tại Châu Phi rất khó cạnh tranh với giá thành của hàng Trung Quốc. 
  • Phụ thuộc vào Trung Quốc: Nhiều quốc gia Châu Phi hiện không chỉ phụ thuộc vào xuất khẩu khoáng sản đến Trung Quốc mà còn phụ thuộc vào chuyển giao công nghệ, xây dựng cơ sở hạ tầng của các công ty Trung Quốc. 

Tương lai

Năm 2017 lượng thương mại quốc tế của cả Châu Phi, lục địa với 1 tỷ dân chỉ tương đương với Hàn Quốc – chiếm 2,93% thương mại quốc tế toàn cầu. Năm 2019, GDP của cả Châu Phi chỉ đạt 2,6 nghìn tỷ USD, bằng 1/5 Trung Quốc và 1/8 Hoa Kỳ. 

Do đó, theo W. Gyude Moore, các khoản đầu tư cũng như vay để phát triển cơ sở hạ tầng từ Trung Quốc là cần thiết để châu lục này tiếp tục phát triển, và mối quan hệ giữa Trung Quốc và Châu Phi trong 20 năm qua là một mối quan hệ có ích. Tuy nhiên, các quốc gia Châu Phi cũng đang tìm cách đa dạng hóa các khoản vay để tránh phụ thuộc vào Trung Quốc, một phần thông qua các khoản trái phiếu chính phủ phát hành cho nhà đầu tư quốc tế. 

Nguồn: Paulson Institute, University of Chicago

Thái Phan
About Author

Thái Phan

error: Nội dung bản quyền của Simply Invest