Thế lưỡng nan của 2 người tù là bài toán kinh điển trong lý thuyết trò chơi, tồn tại ở bất cứ nơi đâu, từ xã hội, đến kinh tế, thậm chí là cả chính trị. Vậy thế lưỡng nan của hai người tù là gì, và ứng dụng của lý thuyết này ra sao?

Khái niệm thế lưỡng nan của hai người tù

Hãy bắt đầu bằng một câu chuyện kinh điển về 2 người tù.

Hai tên trộm A và B bị bắt vào tù. Cảnh sát nghi ngờ chúng dính líu đến 1 vụ cướp nhưng thiếu bằng chứng để kết tội. Cảnh sát phỏng vấn 2 tên này ở trong 2 xà lim riêng biệt. Cảnh sát đã nói với A như sau:

“Anh có nguy cơ bị bóc lịch 10 năm vì tội dùng súng trái phép. Nhưng may cho anh, nếu anh thừa nhận tham gia vụ cướp và đổ hết lỗi cho B thì anh sẽ được thả tự do. Tên B sẽ phải chịu án tù 20 năm cho cả 2. Nếu cả 2 anh đổ tội cho nhau, mỗi anh sẽ phải chịu án 2 năm tù. Còn nếu cả 2 anh không nhận tội, thì chúng tôi buộc phải tìm một tội vặt vãnh nào đó, và sau đó 2 anh chỉ bị tù 6 tháng.

Cảnh sát cũng lặp lại điều tương tự với tên tù nhân B. Như vậy, phương án có lợi nhất cho cả A và B là cả 2 đều không thú tội, vì cả 2 sẽ chỉ ngồi tù trong 6 tháng. Nhưng vấn đề là ở chỗ A và B thiếu tính thông tin với nhau, nên khả năng bị lật kèo là hoàn toàn có thể xảy ra. Tên tù A làm sao biết được B có đổ hết lỗi cho A hay không và ngược lại?

Đây chính là thế lưỡng nan của 2 người tù, hay còn gọi là song đề tù nhân (prisoner’s delima). Chúng ta có thể tóm tắt các lựa chọn của A và B trong bảng sau:

Bảng tóm tắt các lựa chọn của 2 tù nhân A và B

Thế lưỡng nan của 2 người tù trong kinh tế học

Trong ngôn ngữ kinh tế học, thế lưỡng nan của 2 người tù có đặc điểm là các chiến lược chủ đạo dẫn với một kết quả không thỏa mãn hiệu quả Pareto. Nói qua một chút về hiệu quả Pareto, đây là khái niệm chỉ việc chuyển từ một phương án này sang một phương án khác mà làm ít nhất một cá nhân có điều kiện tốt hơn nhưng không làm cho bất cứ một cá nhân nào khác có điều kiện xấu đi.

Như vậy, thế lưỡng nan của 2 người tù không thỏa mãn điều kiện hiệu quả Pareto vì nó khiến một người được lợi, tức được trả tự do, trong khi khiến tên tù khác phải chịu bản án. Chúng ta có thể thấy chiến lược chủ đạo của cả 2 tên tù A và B là tố cáo, nhưng tố cáo lại khiến một trong hai người A và B chịu mức án 20 năm tù. Phương án tốt nhất để đạt hiệu quả Pareto ở đây là cả 2 im lặng, nhưng không thể đạt được, vì như đã nói ở trên, A và B thiếu thông tin lẫn nhau.

Còn trong ngôn ngữ thông thường, thế lưỡng nan của người tù được hiểu rằng việc cá nhân theo đuổi những ưu tiên của riêng mình, thì kết quả đạt được cho cộng đồng sẽ rất tồi tệ.

Ứng dụng của thế lưỡng nan của 2 người tù

Thế lưỡng nan của 2 người tù có ứng dụng rất rộng rãi trong đời sống thực tiễn.

Chẳng hạn, với các doanh nghiệp đang cạnh tranh trong cùng một thị trường. Dễ dàng nhận thấy nếu doanh nghiệp nào cũng đẩy giá lên cao nhất thì cả 3 cùng có lợi nhuận cao nhất. Như vấn đề là ở chỗ không doanh nghiệp nào dám chắc đối thủ của mình có muốn đẩy giá lên cao hơn không. Chỉ cần một doanh nghiệp bất ngờ hạ giá xuống mức thấp, người tiêu dùng sẽ chọn doanh nghiệp đó. Do đó, các doanh nghiệp sẽ buộc phải tính toán giá bán hợp lý, và người hưởng lợi cuối cùng là người tiêu dùng.

Thế lưỡng nãn của hai người tù cũng giải thích cho cuộc chạy đua vũ trang của Mỹ và Liên Xô trong nhiều thập niên từ sau Thế chiến II. Mặc dù 2 nước này đã có rất nhiều cuộc đàm phán và hiệp định xung quanh việc hòa giải vũ trang. Nhưng không bên nào tin tưởng lẫn nhau, Mỹ nghi ngờ rằng liệu nước này giải trừ quân bị, liệu Liên Xô có làm điều tương tự, và ngược lại. Điều này dẫn đến việc 2 bên rơi vào cuộc Chiến tranh Lạnh kéo dài già nửa thế kỷ, và chỉ kết thúc vào năm 1991. 

Chiến tranh lạnh là gì? Nguyên nhân và hậu quả của chiến tranh lạnh
Mỹ và Liên Xô liên tục ở trong trạng thái Chiến tranh Lạnh vì không tin tưởng nhau

Một ví dụ kinh điển về thế lưỡng nan của hai người tù chính là quan hệ Mỹ – Triều Tiên hiện tại. Ai cũng biết rằng nếu Triều Tiên từ bỏ hạt nhân, còn Mỹ không áp đặt trừng phạt Bình Nhưỡng, thì bán đảo Triều Tiên sẽ hòa bình. Nhưng Triều Tiên không tin rằng Mỹ sẽ dỡ bỏ trừng phạt nếu Bình Nhưỡng ngừng thử vũ khí hạt nhân, hoặc thậm chí Bình Nhưỡng tin rằng vũ khí hạt nhân chính là thanh “bảo đảo” để giữ chế độ. Còn Mỹ thì đương nhiên không tin rằng Bình Nhưỡng sẽ từ bỏ vũ khí hạt nhân. Kết quả là 2 bên rơi vào thế bế tắc suốt nhiều năm nay.

Thậm chí, chúng ta có thể khái quát thế lưỡng nan của 2 người tù cho nhiều hơn hai đối tượng. được gọi là bi kịch của mảnh đất công (the tragedy of the commons). Đây là một thuật ngữ kinh tế học chỉ hiện tượng các tài sản chung được phép sử dụng vô tội vạ, dẫn đến kiệt quệ. Việt Nam cũng có thành ngữ “cha chung không ai khóc” để chỉ hiện tượng này.

Nhìn chung, thế lưỡng nan của hai người tù nhấn mạnh đến việc phải có sự hợp tác và tin tưởng lẫn nhau. Nếu không, các bên rất dễ rơi vào tình trạng cuộc chơi có tổng bằng 0, và không bên nào có được lợi ích.

Thành Vương Tiến
About Author

Thành Vương Tiến

error: Nội dung bản quyền của Simply Invest