Từ ngàn xưa, Việt Nam đã có rất nhiều thành ngữ, tục ngữ để giải thích cho những quan hệ kinh tế, xã hội. Một trong số đó là câu cha chung không ai khóc, câu này có thể hiểu tương đương với khái niệm bi kịch của cái chung. Vậy khái niệm này là gì?

Khái niệm tài sản chung

Để hiểu về câu cha chung không ai khóc, trước hết cần nắm qua khái niệm tài sản chung.

Tài sản chung (Common resources) là những thứ không được sở hữu bởi một cá nhân nào và cũng không có bất kì rào cản nào cho việc khai thác. Ví dụ, gần nhà tôi có một chiếc ao chung cho cả khu phố thì chiếc ao này sẽ mang 2 thuộc tính đặc biệt:

News Feature: Can humankind escape the tragedy of the commons? | PNAS
Bi kịch của cái chung dẫn đến nhiều hậu quả đáng tiếc

1. Tính không loại trừ: ai thích cũng có thể xách cần ra câu được.
2. Tính cạnh tranh: nếu tôi bắt thêm một con cá thì hàng xóm tôi sẽ phải bắt ít hơn một con vì số cá là hữu hạn.
Vì trong ao chỉ toàn tôm tép, tính thương mại không cao và tôi cũng chẳng thích ăn cá tới mức tận diệt cả ao mang về nên những mâu thuẫn lợi ích vẫn chưa xuất hiện.

Tuy nhiên, nếu trong ao chứa toàn cá chép, cá trắm cỏ thì khác. Lúc này chắc chắn tôi sẽ cố công bắt hết số cá trong ao trước mấy ông hàng xóm, hiện tượng tất yếu là cá chép trong ao tuyệt chủng. Nhưng vấn đề là mấy ông hàng xóm khác cũng nung nấu ý định đánh bắt cá chép, dẫn tới chả ai quan tâm đến việc bảo tồn số lượng loài cá.

Đây chính là “Bi kịch của mảnh đất công” (the tragedy of the commons) gây ra do tài sản chung bị khai thác quá mức.

Tại sao bi kịch của cái chung lại xảy ra?

Đơn giản vì chả ai có động lực để bảo tồn loài cá này cả. Nếu đám cá chép, cá trắm cỏ này chỉ thuộc sở hữu của riêng tôi và thì tôi sẽ không bao giờ bán hết số cá trong một ngày. Tôi sẽ luôn muốn chừa lại một lượng cá ổn định trong ao để chúng tiếp tục sinh sản và có nguồn thu nhập ổn định trong tương lai. 

Nhưng vì giờ đây chiếc ao là tài sản chung của toàn thể khu phố, tôi biết rằng nếu mình chậm tay thì cá sẽ không còn trong khi việc bảo tồn sẽ chẳng mang lại lợi ích gì nếu cả khu phố không chung tay bảo vệ. Và mọi người sẽ lờ đi sự tuyệt chủng của cá ngừ bởi toàn thể người dân đều ý thức được nghịch lí trên.

Ví dụ bi kịch của cái chung trong thực tế

Trong suốt chiều dài lịch sử, rất nhiều loài vật đã là nạn nhân của “Bi kịch tài sản chung này”, và một loài vật ít được nhắc đến chính là trâu Mỹ. 

Hành trình đưa con trâu vào đất Mỹ của anh nông dân Venezuela - VietNamNet
Loài trâu ở Mỹ là một ví dụ điển hình cho bi kịch của cái chung

Mặc dù khác nhau rất nhiều từ ngoại hình, công dụng,… nhưng trâu Mỹ đã từng rất phổ biến không kém gì trâu Việt. Khi người châu Âu lần đầu đặt chân lên Bắc Mỹ, hơn 60 triệu con trâu đang lang thang trên lục địa này. Nhưng sau đó, các cuộc săn bắt trâu đã trở thành trào lưu mạnh mẽ, đến nỗi đầu thế kỷ 20 chỉ còn khoảng 400 con và hiện chúng đang được chính phủ bảo vệ để có thể tồn tại ở Bắc Mỹ. Trong khi ở Việt Nam thì trâu vẫn cứ ung dung sinh sôi.


Điểm khác biệt lớn nhất là bởi trước đó trâu Mỹ chẳng thuộc quyền sở hữu của ai cả và người dân có thể thỏa sức săn bắn vì số lượng trâu là quá lớn. Ngược lại, trâu Việt Nam phần lớn lại là tài sản cá nhân được nuôi bởi hộ gia đình hoặc trang trại, có chủ sở hữu là tư nhân. Bản thân người chủ phải rất cố gắng để giữ cho gia súc khỏe mạnh, sinh sôi và phòng ngừa câu trộm vì họ biết họ sẽ gặt hái được các lợi ích kinh tế từ sự cố gắng này. Nói cách khác, chính quyền sở hữu tài sản đã cứu trâu Việt hay nhiều loài động vật khác khỏi kết cục tuyệt chủng.

Thành Vương Tiến
About Author

Thành Vương Tiến

error: Nội dung bản quyền của Simply Invest